หลายๆ คนอาจเลือกงานบาริสต้าเป็นงานพาร์ตไทม์ระหว่างเรียนเพราะชอบบรรยากาศในร้านกาแฟ บางคนอาจชอบที่ได้ดื่มกาแฟฟรี แต่ในโลกของกาแฟปัจจุบัน อาชีพบาริสต้าไม่ใช่งานพาร์ทไทม์คั่นเวลาอีกต่อไป แต่มันคือศาสตร์ งานฝีมือ และเส้นทางอาชีพที่สามารถเติบโตไปได้ไกล แต่ปัญหาที่หลายคนเจอคือไม่รู้ว่าเป้าหมายอยู่ไหน ยืนชงกาแฟขาตายไปวันๆ โดยไม่รู้จะก้าวไปข้างหน้าอย่างไร ในฐานะเจ้าของร้าน หรือแม้แต่ตัวบาริสต้าเอง เราจะเปลี่ยนการทำงานรูทีนที่เหมือนเดิมทุกวันให้เป็นการเติบโตที่มีทิศทางได้อย่างไร?

คำตอบอาจไม่ใช่การส่งไปเรียนคอร์สแพงๆ ที่เรียนแล้วได้ใบประกาศมาติดผนังร้านเสมอไป แต่อาจเริ่มต้นจากการสนทนาที่มีคุณภาพ หรือที่เราเรียกว่า “การโค้ช” (Coaching)

หลายคนเข้าใจผิดว่าการโค้ชคือการที่รุ่นพี่ที่อาบน้ำร้อนมาก่อนมาบอกรุ่นน้องว่าต้องทำอะไร (นั่นคือการ Mentoring หรือ Training) หน้าที่ของโค้ชไม่ใช่การป้อนความรู้ แก่นแท้ของการโค้ชคือการทำหน้าที่เป็นกระจกเงาที่สะท้อนภาพให้บาริสต้าเห็นศักยภาพของตัวเอง ในฐานะโค้ช เราต้องเริ่มต้นจากความเชื่อที่หนักแน่นว่า บาริสต้าที่อยู่ตรงหน้าเรามีคำตอบและศักยภาพในการแก้ปัญหาอยู่แล้ว เพียงแต่อาจจะยังมองไม่เห็นมันในขณะนั้น การโค้ชจึงเป็นการใช้คำถามเพื่อจุดประกายให้เขาได้ตกผลึกความคิดด้วยตัวเอง แทนที่จะบอกว่าต้องปรับกาแฟอย่างไร โค้ชอาจจะถามว่า “คุณสังเกตเห็นอะไรที่ต่างไปจากเมื่อวานบ้าง?” คำถามนี้จะบังคับให้สมองของเขาเริ่มวิเคราะห์และประมวลผล จนเกิดเป็นความเข้าใจที่หยั่งรากลึกกว่าการทำตามคำสั่ง

อีกหนึ่งสิ่งที่ขาดไม่ได้ในการโค้ชคือการสร้างพื้นที่ปลอดภัยทางใจ (Psychological Safety) ที่เราเคยคุยกันไป ลองนึกภาพความรู้สึกของบาริสต้าหน้าใหม่ที่กำลังยืนชงกาแฟแล้วเผลอทำอะไรพลาดไปหน่อย หากบรรยากาศในร้านเต็มไปด้วยการจ้องจับผิด ความกลัวในใจของน้องใหม่จะกลายเป็นกำแพงสูงที่ปิดกั้นการเรียนรู้ทันที เขาจะเลือกซ่อนความผิดพลาดแทนที่จะเรียนรู้จากมัน การโค้ชที่แท้จริงจะเปลี่ยนแรงกดดันหน้าเครื่องชงให้กลายเป็นพื้นที่ทดลองที่ปลอดภัย เมื่อบาริสต้ารู้สึกว่าการยอมรับว่าการแยกไม่ออกว่ารสเปรี้ยวนี้คือ Underextracted หรือเป็นที่เมล็ดคั่วอ่อนนั้นไม่ใช่เรื่องน่าอาย แต่คือจุดเริ่มต้นของการเติบโต เมื่อนั้นเองที่เขาจะกล้าขยับจากแค่การทำตามมาตรฐานร้าน ไปสู่การตั้งเป้าหมายที่ใหญ่ขึ้นอย่างการเข้าใจเรื่องการสกัดกาแฟหรือผู้เชี่ยวชาญด้านคั่วกาแฟ เพราะเขารู้ดีว่าเขามีพื้นที่ให้ล้มและมีโค้ชที่พร้อมจะพยุงให้ลุกขึ้นมาวิเคราะห์ปัญหาอย่างเป็นระบบ

เพื่อให้การเติบโตนี้เกิดขึ้นจริง บทบาทของคนสองคนต้องสอดประสานกันเหมือนจังหวะการสกัดกาแฟที่สมบูรณ์แบบ เริ่มต้นที่ตัวโค้ชซึ่งอาจจะเป็นเจ้าของร้านหรือ Head Barista หน้าที่หลักของคุณไม่ใช่การพูดแต่เป็นการฟังอย่างตั้งใจ (Active Listener) คุณต้องได้ยินมากกว่าแค่เสียงพูด แต่ต้องสัมผัสได้ถึงความกังวลในน้ำเสียงหรือความมั่นใจที่หายไปผ่านภาษากาย การเป็นโค้ชที่ดีคือการหลีกเลี่ยงคำว่า “ทำไม” ซึ่งฟังดูเหมือนการจับผิด และเปลี่ยนมาใช้คำว่า “อะไร” หรือ “อย่างไร” เพื่อเปิดประตูสู่ความเป็นไปได้ใหม่ๆ พร้อมกับทำหน้าที่เป็นผู้สนับสนุนที่คอยให้กำลังใจและติดตามผลอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้แน่ใจว่าไฟแห่งการเรียนรู้จะไม่ดับลงกลางทาง

ในขณะเดียวกันผู้รับการโค้ชต้องก้าวเข้ามาเป็นเจ้าของปัญหาอย่างเต็มตัว โดยตระหนักว่าความก้าวหน้าในอาชีพคือความรับผิดชอบของเขาเอง ไม่ใช่สิ่งที่ใครจะหยิบยื่นให้ได้ฟรีๆ เขาต้องเปิดใจ ซื่อสัตย์ต่อความรู้สึกของตัวเอง และกล้าที่จะแสดงความไม่รู้ของตนออกมาเพื่อให้กระจกเงาบานนี้สะท้อนภาพได้ชัดเจนที่สุด และที่สำคัญที่สุดคือการเป็นผู้ลงมือทำ เพราะไม่ว่าแผนการเติบโตจะสวยหรูเพียงใด หากขาดวินัยในการฝึกฝนตามที่ตกลงกันไว้ การโค้ชนั้นก็จะเป็นเพียงบทสนทนาที่ว่างเปล่า

เมื่อเข้าใจหลักการแล้ว เครื่องมือที่จะช่วยให้บทสนทนานั้นมีทิศทางและไม่หลงทางก็คือ GROW Model ครับ ซึ่งผมอยากให้ลองนึกภาพว่ามันคือ GPS นำทางบนหน้าปัดรถยนต์ที่ช่วยเปลี่ยนความฝันลอยๆ ให้กลายเป็นแผนที่ที่จับต้องได้จริง

การเดินทางเริ่มต้นที่ G หรือ Goal ซึ่งเปรียบเสมือนการปักหมุดปลายทางที่เราจะไป บาริสต้าหลายคนมักติดกับดักเป้าหมายกว้างๆ อย่างคำว่า “อยากเก่งขึ้น” ซึ่งในเชิงการโค้ชแล้ว มันเหมือนกับการบอก GPS ว่า “อยากไปที่ไหนก็ได้ที่สวยๆ” เป้าหมายที่ทรงพลังต้องโฟกัสให้ชัด เช่น การตั้งเป้าจะคว้าแชมป์ลาเต้อาร์ตระดับภูมิภาค ความชัดเจนนี้เองที่จะเป็นตัวกำหนดแรงเหวี่ยงให้เราเริ่มออกตัววิ่งไปในทิศทางที่ถูกต้อง

เมื่อเห็นปลายทางชัดแล้ว เราต้องกลับมาดูที่ R หรือ Reality คือการสำรวจตำแหน่งปัจจุบันอย่างซื่อสัตย์ที่สุด โค้ชจะชวนให้บาริสต้าลองวิเคราะห์ดูว่า “ตอนนี้เราอยู่ตรงไหนเมื่อเทียบกับเป้าหมาย?” เขาอาจจะพบความจริงที่ว่า แม้จะเทลายลาเต้อาร์ตได้สวยในตอนซ้อม แต่พอเจอแรงกดดันจากการมีคนจดจ้องกลับมือสั่นจนคุมลายไม่ได้ การยอมรับความจริงที่เจ็บปวดแต่ซื่อสัตย์นี้แหละคือการสร้างฐานที่มั่นคงที่สุดก่อนจะเริ่มก้าวต่อไป

หลังจากรู้จุดเริ่มต้นและจุดหมาย ขั้นถัดมาคือการมองหา O หรือ Options ซึ่งเป็นช่วงเวลาของการระดมสมองหา “ความเป็นไปได้” โดยยังไม่ถูกปิดกั้นด้วยคำว่าทำไม่ได้ บาริสต้าอาจจะมองเห็นทางเลือกหลากหลาย หน้าที่ของโค้ชในช่วงนี้คือการช่วยขยายขอบเขตความคิดให้กว้างที่สุด เพื่อให้เขาเห็นว่าถนนที่มุ่งสู่เป้าหมายนั้นไม่ได้มีเพียงเส้นเดียว

สุดท้ายคือการเปลี่ยนความคิดให้เป็นการลงมือทำจริงในขั้น W หรือ Way Forward ซึ่งเป็นจุดที่ทางเลือกจะถูกกลั่นออกมาเป็นสัญญาใจที่ชัดเจน บาริสต้าจะไม่แค่พูดว่า “จะพยายาม” แต่จะระบุออกมาเป็นแอคชั่นที่จับต้องได้ เช่น “ผมจะฝึกซ้อมเทลาเต้อาร์ตวันละ 50 ถ้วย เริ่มจากลายใบไม้ก่อน” นี่คือจุดเปลี่ยนที่สำคัญที่สุด เพราะมันคือการเปลี่ยนสถานะจากผู้รับคำสั่ง มาเป็นผู้กำหนดอนาคตของตัวเองอย่างแท้จริงครับ

แม้ GROW Model จะฟังดูเป็นระบบ แต่ในโลกความจริงของคนทำงานกาแฟมันอาจจะตึงเกินไปในบางครั้ง บ่อยครั้งที่บาริสต้ายังไม่รู้จริงๆ ว่าเป้าหมาย (Goal) ของตัวเองคืออะไรกันแน่ การฝืนปักหมุดตั้งแต่ 5 นาทีแรกของการสนทนาอาจนำไปสู่เส้นทางที่เขาไม่ได้ต้องการจริงๆ บางครั้งอาจมีปัจจัยภายนอกที่เราคุมไม่ได้ เช่น พนักงานลาออกกะทันหัน หรืออุปกรณ์เสีย ซึ่งอาจทำให้แผนที่วางไว้พังทลายลงได้ง่ายๆ หากเรายึดติดกับโมเดลนี้เป็นเส้นตรงมากเกินไปโดยไม่ยืดหยุ่น การโค้ชอาจกลายเป็นการสร้างภาระทางใจมากกว่าการสร้างแรงบันดาลใจครับ

ลองใช้โมเดลนี้ในการคุย 1-on-1 ประจำเดือนกับพนักงานดูครับ แทนที่จะคุยเรื่องยอดขายหรือความผิดพลาด ลองเริ่มถามบาริสต้าของคุณว่า “ปีนี้คุณอยากทิ้งร่องรอยหรือความสำเร็จอะไรไว้ที่บาร์นี้บ้าง?” (Goal) แล้วปล่อยให้เขาได้ลองวิเคราะห์ตัวเองดู คุณจะพบว่าคำตอบที่ออกมาจากปากของเขาเอง มีพลังมากกว่าคำสั่งที่คุณมอบให้หลายเท่าตัวเลยครับ

เคยไหมที่รู้สึกว่าตัวเอง “ไม่มีพรสวรรค์” ในบางเรื่อง? ไม่ว่าจะเป็นการร้องเพลง การวาดรูป หรือแม้แต่การแยกแยะกลิ่นและรสชาติที่ซับซ้อนของกาแฟ? หลายคนอาจยอมแพ้ไปตั้งแต่ยังไม่เริ่ม เพียงเพราะเชื่อว่าความสามารถเหล่านี้เป็นเรื่องของ “พรสวรรค์” ที่ติดตัวมาแต่กำเนิด แต่ผมอยากชวนคุณมาทำความรู้จักกับแนวคิดที่ทรงพลังอย่าง Growth Mindset หรือ กรอบแนวคิดแบบเติบโต ที่จะเปลี่ยนมุมมองของคุณไปตลอดกาล

ลองจินตนาการว่าสมองของเราเป็นเหมือนกล้ามเนื้อที่ยิ่งออกกำลังกาย (ฝึกฝน) และให้สารอาหารที่เหมาะสม (ความรู้ ประสบการณ์) กล้ามเนื้อนั้นก็จะยิ่งแข็งแรงขึ้นเรื่อยๆ ไม่มีขีดจำกัดตายตัว นี่แหละครับคือหัวใจของ Growth Mindset

ส่วนคนที่เชื่อว่าความสามารถ สติปัญญา หรือแม้แต่บุคลิกภาพของเรานั้นตายตัวไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ คือคนที่มี Fixed Mindset ซึ่งมักจะกลัวความล้มเหลวเมื่อต้องพบกับความท้าทาย ยอมแพ้ง่ายเมื่อต้องเจออุปสรรค อิจฉาความสำเร็จของผู้อื่น และมองว่ามองการวิจารณ์เป็นคำตำหนิ แต่สำหรับคนที่มี Growth Mindset จะคิดว่าอุปสรรคคือโอกาสในการเรียนรู้และเติบโต ความล้มเหลวคือบทเรียน ไม่ใช่จุดจบ ชื่นชมความสำเร็จของผู้อื่นและนำมาเป็นแรงบันดาลใจเปิดรับคำวิจารณ์เพื่อนำไปปรับปรุงตัวเอง

หนึ่งในตัวอย่างที่เห็นภาพชัดเจนที่สุดของการนำ Growth Mindset มาใช้คือการพัฒนาทักษะต่างๆ เช่น Sensory Evaluation หรือการประเมินทางประสาทสัมผัส ไม่ว่าจะเป็นการชิมไวน์ กาแฟ หรือการแยกแยะกลิ่นน้ำหอม คนส่วนใหญ่มักคิดว่าต้องมีจมูกเทพลิ้นทองเท่านั้น แต่แท้จริงแทักษะเหล่านี้สามารถฝึกฝนและพัฒนาได้

จาก “ชิมไม่ได้” สู่ “ยังชิมไม่ได้” คนที่มี Growth Mindset จะไม่พูดว่า “ฉันเป็นพวกลิ้นจรเข้” แต่จะเปลี่ยนเป็น “ถ้าฉันฝึกฝนอย่างสม่ำเสมอ ฉันจะสามารถทำได้ดีขึ้น” นี่คือจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้

เปิดรับความท้าทาย การฝึก Sensory Evaluation มักจะเริ่มต้นด้วยความรู้สึกสับสน กลิ่นและรสชาติปะปนกันไปหมด คนที่มี Growth Mindset จะไม่ท้อถอย แต่จะมองว่านี่คือ “ความท้าทาย” ที่น่าสนุก เป็นเกมที่สมองได้ฝึกฝน

ความพยายามคือหัวใจ ไม่มีใครฝึกแล้วเป็นนักชิมมืออาชีพได้ในวันเดียว การฝึกต้องอาศัยความสม่ำเสมอ การจดบันทึก การเปรียบเทียบ และการเรียนรู้จากผู้เชี่ยวชาญหรือได้มีโอกาสชิมร่วมกับเพื่อน การฝึกดมกลิ่นหรือแยกแยะระดับรสชาติต่างๆ คือความพยายามที่นำไปสู่การพัฒนา

เรียนรู้จากข้อผิดพลาด บางครั้งเราได้กลิ่นแต่นึกไม่ออกหรือทายกลิ่นผิดไป แต่นั่นไม่ใช่ความล้มเหลว มันคือข้อมูลสำคัญที่บอกให้เรากลับไปทบทวนว่า “ทำไมเราถึงคิดเช่นนั้น” “มีอะไรที่เรามองข้ามไป” แล้วจดจำความรู้สึกที่ได้รับกับคลังคำศัพท์ในสมองใหม่

มองความสำเร็จของผู้อื่นเป็นแรงบันดาลใจ การเห็นเพื่อนหรือผู้เชี่ยวชาญสามารถแยกแยะกลิ่นที่ซับซ้อนได้เป็นแรงผลักดันให้พวกเขาอยากฝึกฝนตัวเองให้ไปถึงจุดนั้นบ้าง

แน่นอนว่าการพัฒนาทักษะ Sensory Evaluation ไม่ได้ขึ้นอยู่กับแค่ Mindset อย่างเดียว เราต้องทำความเข้าใจถึง “ข้อจำกัดทางชีวภาพ” และ “โอกาสและประสบการณ์” ที่แตกต่างกันด้วย เช่น บางคนอาจมีจำนวนปุ่มรับรส (Taste Buds) ที่หนาแน่นกว่าคนทั่วไป หรือมียีนที่ทำให้รับรู้กลิ่นบางอย่างได้แตกต่างออกไป (เช่น ยีนที่ทำให้ผักชีมีกลิ่นเหมือนสบู่) นี่คือ “ฮาร์ดแวร์” ที่ติดตัวเรามาตั้งแต่เกิด ส่วนโอกาสและประสบการณ์ที่ทำให้คนไทยคุ้นเคยกับกลิ่นตะไคร้ใบมะกรูด จะสามารถแยกแยะความละเอียดอ่อนของสมุนไพรเหล่านี้ได้ดีกว่าชาวต่างชาติที่อาจจะรวมมันไว้ในหมวดพืชตระกูลส้ม ในทางกลับกัน คนไทยที่ไม่เคยชิมผลไม้เมืองหนาวอย่าง Blackcurrant หรือ Blueberry ก็อาจจะนึกภาพกลิ่นของมันไม่ออกในทันที นี่คือ “ฐานข้อมูล” ที่สมองของเราสะสมมา

Growth Mindset ไม่ใช่แค่คำพูดสวยหรู แต่เป็นแนวคิดที่สามารถนำไปปรับใช้ได้จริงในทุกแง่มุมของชีวิต โดยเฉพาะอย่างยิ่งในการพัฒนาทักษะที่ดูเหมือนจะต้องพึ่งพา “พรสวรรค์” อย่าง Sensory Evaluation แม้เราจะเปลี่ยนฮาร์ดแวร์ไม่ได้ แต่ Growth Mindset ช่วยให้เรายอมรับและปรับตัว เราเข้าใจข้อจำกัดของตัวเองแต่ไม่ยอมให้มันมาหยุดยั้งการเรียนรู้เพื่อขยายฐานข้อมูล เราจะแสวงหาโอกาสในการเรียนรู้สิ่งใหม่ๆ ที่ไม่คุ้นเคย

จำไว้ว่า “คุณอาจจะยังทำไม่ได้” ไม่ได้แปลว่า “คุณจะทำไม่ได้ตลอดไป” เพียงแค่เปิดใจให้กว้าง มุ่งมั่นที่จะเรียนรู้ และไม่ยอมแพ้ต่ออุปสรรค คุณก็จะค้นพบว่าศักยภาพที่ซ่อนอยู่ในตัวคุณนั้นยิ่งใหญ่เกินกว่าที่คุณเคยจินตนาการไว้มากนัก